Eresbil Berriak

Musikasteren 54. edizioak larunbat honetan bere amaierara joko du Lekuona Fabrikan. Kontzertu honetan Euskadiko Orkestrak, Andra Mari Abesbatzak eta Ana Otxoa Pando sopranoak indarrak batuko dituzte. Pablo Urbinaren zuzendaritzapean, garai eta soinu-lengoaia desberdinen arteko ibilbidea egiten duen proposamena eskaintzen du saioak. Errepertorioaren batasun estetikoaz, euskal musikaren balioaz eta Musikastek ondare musikalaren zabalkundean izan duen bideaz hausnartu du zuzendariak.
– Egitarauak askotariko konpositoreak bilduko ditu, Juan Crisóstomo de Arriagatik hasi eta Maurice Raveleraino. Nola artikulatzen da hain estilo desberdinak dituen musika-unitate bat?
– Lengoaiak oso desberdinak izan arren, programaren batasuna ez da sortzen estetika komun batetik, zeharkatzen duten ideia eta asmo musikaletik baizik. Bada, batez ere, osotasunari koherentzia ematen dion sustrai sakon bat: konpositore euskaldunen musika sorkuntza. Horrek ez du esan nahi obren arteko lotura testuingurua baino ez denik; aitzitik, guztiek oso arreta zaindua partekatzen dute musika koloreari eta tinbreari. Ravel, dudarik gabe, soinuaren margolari handia da, eta era berean Zuriñe F. Gerenabarrenaren musikan —estetika guztiz desberdin batetik— soinu tinbriko bereziak sortzeko borondate argia aurkitzen dugu, ia soinu-paisaia margotu gisa. Arriaga eta Sabadie urruneko mundu eta garaietakoak dira, baina biek sentsibilitate eta egiturazko argitasun espazio gisa ulertzen dute musika. Alderdi horiek azpimarratu behar dira kontzertu honetan. Zuzendaritzatik, nire lana da hizkuntza komun bat aurkitzea eta orkestrarekin komunikazio bat ezartzea, entzuleak garai eta estilo desberdinak zeharkatzeko aukera izan dezan soinu-bidaia beraren barruan. Auto berean bidaiatuko bagenu bezala da, kasete bateko zinta zahar batean abesti ezberdinak entzunez: ezberdinak, baina bide beretik lotuak.

– Nolakoa izan da Andra Mari Abesbatzarekin eta Ana Otxoa Pando sopranoarekin egindako lana kontzertu hau prestatzeko?
– Telefono bidezko lehen kontaktua oso aberasgarria izan zen. Andra Mari Abesbatzak hirurogei urteko tradizio sakona du Euskadin, eta niretzat ohore eta plazer handia da kontzertu honetan gurekin egotea. Era berean, Ana Otxoarekin lan egiten dudan lehen aldia izango da, eta hasieratik izan dute elkarrizketa. Abeslariak bereziki baloratzen ditut, obraren testuinguru globalean betetzen duten rolaren garrantziaz kontziente direnak, eta Anak adimen musikal handia eta sentsibilitate oso fina erakutsi du bere bakarkakoak abesbatza eta orkestra multzoan integratu nahi izatean. Ravelen obra goiztiarretan, hain zuzen ere, oreka tinbrikoa aurkitzean eta pieza bakoitzari izaera espezifikoa ematean datza sekretua, beti ere musika naturaltasunez eta artifiziorik gabe ibiltzea bilatuz.

– Zer nabarmenduko zenuke egitarautik?
– Azpimarratuko nuke, beste behin ere, bere aniztasuna, baita Euskadiko Orkestrak lehenbiziko aldiz interpretatuko dituen obrak entzuteko aukera ere, erabat euskalduna den programa batean. Kontzertuak intimitate handiko momentuak eta soinu dentsitate handiagoko momentuak tartekatzen ditu, entzuleak, zatituago entzunez gero, oharkabean pasa litezkeen ñabardurak deskubritzeko aukera emanez. Maila pertsonalagoan, kontzertu honek oso balio berezia du niretzat: lehen aldia da oraindik jaio gabe nengoela zuzenean entzun nuen orkestra zuzentzen dudala, beti miretsi izan dudan eta haurtzarotik nire imajinario musikalaren parte den taldea.

– Zer sentsazio edo ideia gustatuko litzaizuke kontzertu honen ondoren publikoak eramatea?
– Gustatuko litzaidake entzuleak joatea, musika esperientzia oso bat bizi izanaren sentsazioarekin, ez bakarrik kontzertu on batera joan izanaren sentsazioarekin. Gainera, jakin-mina, musika hau berriz entzuteko gogoa, euskal errepertorio koral eta sinfoniko gehiago deskubritzeko gogoa, tradizioaren eta modernitatearen arteko elkarrizketaz hausnartzeko gogoa, eramaten badira, orduan kontzertuak bere funtziorik sakonena beteko du. Musika klasiko asko dago, eta kalitate handikoa, gustu guztietarako, eta kontzertu bakoitza aukera bat da niretzat musikan aritzeko dugun zortea gogoratzeko —eta partekatzeko—.

– Zer nabarmenduko zenuke Musikastek euskal musikaren panoramari egindako ekarpenetik?
– Musikaste funtsezko proiektua da, euskal musika sorkuntzari ikusgarritasuna, jarraipena eta testuingurua eskaintzen diolako. Ez da obrak programatzera mugatzen, bere errepertorioa zorroztasunez, errespetuz eta anbizio artistikoz entzuteko espazio bat eraikitzen du. Gainera, Eresbilen lanaren luzapen naturala da, euskal musika-ondarea berreskuratu, kontserbatu eta sustatzearen alde hainbeste egin baitu —eta egiten jarraitzen du—, gure kultura-tradizioarekin eta -nortasunarekin sakonki konprometitutako begiradarekin.

Zaira Koru Eskolak Musikasteko Koruen Egunean parte hartuko du ostiral honetan, 19.30etatik aurrera, Lekuona Fabrikan. Aurten bere hamargarren urteurrenera ospatuko du, eta Imanol Elizasu zuzendariaren esperientzia du.
– Zer suposatzen du zure abesbatzarentzat Musikasteren edizio berri honetan parte hartzeak?
– Ilusio handia daukagu Musikasteren edizio honetan parte hartzeagatik. Gure abesbatzak 10 urte bete ditu aurten eta jaialdi batean parte hartzea guretzat oso berezia da. Esan beharra daukat, ni oso pozik nagoela Musikasten gure trebetasuna erakutsi ahal izateagatik, azken finean oso jaialdi garrantzitsua da.

– Nola baloratzen duzu Musikaste abesbatzen alde egiten ari den lana?
– Lehen esan dudan moduan, Musikaste oso jaialdi garrantzitsua da eta kulturalki oso lan ona egiten ari da abesbatzen alde. Koruentzat oso garrantzitsua da babes hori edukitzea eta, aldi berean, oso inportantea da jaialdi honek gure kultur ondaren aldetik egiten duen lana.

– Zer nabarmenduko zenuke aurkeztuko duzuen programatik?
– Kontzertu honetan hiru obra eskainiko ditugu. Denak oso bereziak dira guretzat eta esan beharra dago bi estreinaldi eskainiko ditugula: “Labarretik”, Pello Ramirezen lana, eta “Kantu batean goaz”, Junkal Guerrerorena. Hiru abestiak estilo ezberdinekoak dira eta horrek aukera emango digu gure gaitasunak erakusteko eta erakustea estilo ezberdinetara moldatzeko daukagun trebetasuna.

– Zer transmititu nahi diozue publikoari eskainiko dituzuen lanekin?
– Eskainiko ditugun obrek mezu bat daukate eta hori da guk bilatzen duguna, mezu hori zabaltzea. Mezu hori, sentipenak, emozioak…

Koruen Eguna obra handiz beteta dator ostiral honetan, eta publikoa hunkitu egingo da. Getxoko Ondarreta Abesbatza ilusio handiz dator Lekuona Fabrikan izango den hitzordura, 19.30etatik aurrera. Taldeko zuzendari Iñaki Morenoren ustez, Musikasten parte hartzea “bide onetik goazela adierazten digun bultzada da”.
– Zer suposatzen du zure abesbatzarentzat Musikasteren edizio berri honetan parte hartzeak?
– Nire ustez, Ondarreta bezalako abesbatza afizionatu batentzat planteamendurik egokiena pixkanaka-pixkanaka lan egitea da; frustrazioa sor dezaketen helburu handiegiak ez lortzea, eta, seguruenik, egoera desberdina bizi duten beste talde batzuekin ez alderatzea. Aitzitik, konparazioak geure buruarekin izan behar du, eta helburua geure mailarekiko aurrerapen txikiak baina etengabeak egitea da. Hala ere, egia da noizean behin oso pozgarria izaten dela bide onetik goazela adierazten diguten bultzadak jasotzea. Musikasteren gonbitea, zalantzarik gabe, une horietako bat da ekitaldi honen ospeagatik eta bere historian zehar parte hartu duten abesbatzengatik. Zerrenda horren parte izan gaitezkeela jakitea oso garrantzitsua da guretzat eta, noski, ardura sentsazio handia sortzen digu.

– Nola baloratzen duzu Musikastek abesbatzen alde egindako lana?
– Errealistak izanik, ezin dugu ahaztu gure inguruko hain nabarmena den koru tradizioak nolabaiteko zailtasun uneak bizi dituela. Nahiz eta oraindik ere aberatsa izan eta jende asko inplikatzen duen, kalitate handia eskaintzeaz gain, egia da, gero eta zailagoa dela gazteak abesbatzen mundura erakartzea, eta bizi-erritmoen edo sozializazio eta komunikazio-moduen aldaketek ere gutxitu egin dutela azken hamarkadetan abesbatzen jardueraren oinarri den oinarria. Nire ustez, gure ingurura begiratuz gero, seinale horiek ez ditugu alde batera utzi behar. Horregatik da hain garrantzitsua bizitza koralaz gozatzen dugun guztion gogoa eta maitasuna, gure gozamena mantendu eta kutsatzeko. Eta, alde horretatik, Musikasteren lana hain luzea eta nabarmena izatea ezinbestekoa da, eta gure aitorpen osoa merezi du, inoiz baino beharrezkoagoa dela eta.

– Zer nabarmenduko zenuke aurkeztuko duzuen programatik?
– Programak, bere laburrean eta euskal autoreen esparruari lotuta, gure lanaren eta errepertorioaren ikuspegi anitza eskaintzen du, lau piezak gure emanaldietan egunero egin eta aurkezten dugun ahots eta musika lanari dagozkiolarik. Lau piezek, beraz, testura ezberdinak dituzte, modu adierazkorrak eta izaera ezberdinak, gainera, bi ‘a capella’ interpretatzen dira eta beste biak pianoa lagun dutela, programak une honetan Ondarreta zer den, zer kantatzea gustatzen zaigun eta prestatzen saiatzen garen zabaltzeko balio dezan.

– Zer transmititu nahi diote publikoari eskainiko dituzten obrekin?
– Gure lanaren ikuspegi anitza eskaintzea da lortu nahi duguna, beraz, obra bakoitzarekin eskaini nahi duguna zerbait desberdina da. Hori bai, badago premisa komun bat: transmititzea, adieraztea. Uste dut ohitu egin garela gure kontzertuen helburu nagusia publikoarekiko komunikazio espresiboa dela sentitzera; lan teknikoa da helburu hori lortzeko ezinbesteko tresna; baina, behin eszenatokian gaudela, lan hori gardena izan behar da, entzuten gaituztenek zuzenean jo dezaten obra bakoitzak eskaintzen dituen ideiak, sentsazio edo emozio mota desberdinetara. Aita Donostiaren lana, adibidez, apartekoa da. Benito Lertxundiren “Baldorba”, aldiz, askoz ere adierazkortasun zuzenago eta sinpleagokoa da, abiapuntu duen herri-inspirazioari eta paisaia berehalako, zuzen eta sakon hauteman eta sentitu baten oroipenari dagokion bezala. “Neure vioçean barruna” 1515eko idatzi batean ia kasualitatez aurkitutako amodiozko bertso batzuen nire bertsioa da, Azpeitiko notario baten notario-akta bat alde batera utzita; seguruenik, ezagutzen den euskarazko maitasunezko poesiaren idatzizko adierazpen zaharrenetakoa da. Azkenik, Josu Elberdinen “Segalariak” lanak ezpatadantzaren erritmoan dar-dar egiten duen izaera irekia, alaia eta jai-girokoa du, noski. Amaiera ezin hobea zirudien bizitasunez agurtzeko, eszenatoki garrantzitsu honetan topo egin eta horretaz gozatzeko aukera ospatuz.

– San Fermin abesbatzak bere 50. urteurrena beteko du urte honetan. Nola lortu duzue? Eta nola ikusten duzue urtebetetze hau?
-50 urte kantari egotea ez da erreza. Abeslari guziak 10 urtekin hasi ziren San Fermin Ikastolan abesten. Saio eta saio, lan eta lan. Baino beti helburuak argi eta garbi edukita, Euskal musika mundukoa ahantzi gabe.

– Nola baloratzen duzu Musikaste abesbatzen alde egiten ari den lana?
– Musikasteren historia hasieratik ezagutzen dut. Aski ongi ikusi dut egiten den lan berezia koruen alde. Beste aldetik, hau da bosgarren aldia parte hartzen duguna. Lan miragarria. Bai konposatzaile eskaldunen aldetik, bai eskaldun abesbatzen aldetik.

– Zer nabarmenduko zenuke aurkeztuko duzuen programatik?
– Programa desberdina daukagu, lau hizkuntzetan abestutako kantak, baino etxeko konpositoreak, gureak eta bereziki lagunak.

– Zer transmititu nahi diozue publikoari eskainiko dituzuen lanekin?
-Aldave, Ondarra eta Elizalde konpositore nafarrak goi mailako konpositoreak dira. Konposaketa haundiak egiten dituzten egile hauek eta konposaketa ederrak eskeini dizkigute. Eskertzekoa da, eta obra hauek beraz abestu behar dira.

Asteazken honetan, 19:00etan, Niessen Kulturguneak ‘Irudipenak sonografia’ ikuskizuna aurkeztuko du. Garazi Navasek eta Manu Gaignek Urepel, Usurbil eta Errenteriako audio eta bideo grabazioak soinuan bihurtu dute. Elektronika, perkusioa eta akordeoia uztartu egiten dira hiru udalerri hauetako soinu-espazioen eboluziotik jaiotako pieza paregabeak sortzeko. Elkarrizketa honetan, artistek kontatzen digute nola inspiratzen den beren lana, nola konbinatzen dituzten soinua eta irudia, eta zer bilatzen duten publikoari transmititzea.
– Nola lortzen duzue inspirazioa zuen sorkuntzetarako?
– Orokorrean, pieza bakoitzaren tokia edo kokapena erabakitzeko artxiboetan aurkitu dugun materialaren kantitate, kalitate eta interesean oinarritu gara. Baina Musikasten estreinatuko dugun obra, “Orereta” izenekoa, Eresbilek haiekin aurreko piezak sortzeko lan egin ondoren enkargatu zigun, beraz, Oreretari buruzkoa izan behar zuen bai edo bai. Eta gero, kokapena erabaki eta artxiboetako bertako audio zein bideo material zaharraren lehen aukeraketa egin ostean (orain arte, Eresbilen, Euskadiko Filmategian eta Xenpelar Dokumentazio Zentroan arakatzen aritu gara, bertsolaritzaren artxiboan), toki horietako gaur egungo espazioen grabaketak egitera joan ohi gara, zelai-grabaketak, kaleko eta inguruneko soinuenak. Hori dena daukagunean inspiratzeko moduko material asko izaten dugu gure instrumentuekin musika sortzen hasteko. Eta gainera batzuetan puntu horretan argiago izaten dugu zein motatako soinu-paisaia edo estiloa eman nahi diogun piezari, testuinguru harmoniko eta erritmiko orokorra, tinbreak (zeintzuk perkusio instrumentu hautatu eta akordeoia nola erabili) eta askotan egitura ere. Baina ez da beti matematikoa, prozesu oso irekia da eta martxan eraikitzen goaz bion artean.

– Zer soinu mota entzungo dira Errenterian emango duzuen kontzertuan?
– Musikasteko kontzertuan, alde batetik, gure diskoko bi pieza joko ditugu, “Urepele”-ren bertsio laburtu bat, beti bezala zelai-grabaketekin eta gure instrumentuekin eraikia eta “Usurbil” obra osoa, honek bideoa ere badauka. Eta nola ez, “Orereta” pieza estreinatuko dugu, Eresbilen eta Euskadiko Filmategian aurkitu ditugun audio zein bideo grabaketa zaharrekin eta herriko tokietan aurtengo martxoan egindako zelai-grabaketekin. Hiru pieza dira eta bakoitzak soinuzko unibertso oso ezberdin bat dauka, nolabait laburtzeko, Urepeleren kasuan free jazz, ambient eta musika tradizionaletik elementu ezberdinak modu librean hartu ditugula esango genuke, Usurbilen minimalismotik eta Oreretan musika garaikide akademiko atonal eta espresionistatik konplexutasun erritmiko eta melodiko handiarekin. Baina, hala ere, horrek ez du ezer esan nahi, etorri eta entzun behar dituzue, zaila da sailkapen zehatz bat ematea. Pieza bakoitzak gure ustez herri bakoitzak daukan soinuzko izaerarekin jolasten du, beti gure ikuspuntutik noski, bertakoak ez garela kontuan hartuta.

– Zenbateraino baldintzatzen edo gidatzen du ikus-osagaiak kontzertuaren soinu-esperientzia?
– Urepeleren kasuan ez daukagu bideorik, baina Usurbilen eta Oreretan bai, eta pieza bakoitzean bideoa modu ezberdin batean eraikita dago. Usurbil piezan adibidez, lehenengo zelai-grabaketen audio muntaia eta bideoa eraiki genituen, eta gero gure instrumentuen zuzeneko zatia. Baina Oreretaren kasuan alderantziz izan da, hasteko gutxi gorabehera gure tresnekin joko genuen egitura eta zati musikal bakoitzaren nondik norakoak erabaki ditugu eta gero horren gainean zelai-grabaketen eta bideoen muntaia egin dugu. Dena delakoa, prozesuan beti nahasten da guztia, baina nolabait garbi azaltzeko hori izango litzateke. Beraz, bideoaren jokabidea ezberdina da obra bakoitzean eta gure kasuan beti da soinuari laguntzen dion zerbait. Filmen soinu-bandetan gertatzen denaren kontrakoa egiten saiatzen gara, gu musikariak gara eta hortaz, lehenengo soinuan eta musikan pentsatzen dugu eta gero batzuetan irudiak sartzea erabakitzen dugu soinuari laguntzeko. Eta baita pieza guztiak bideorik gabe jotzea guztiz posiblea da, bideorik gabe ez dute zentzua eta garrantzia galtzen, disko eta kasetean atera ditugun obra berdinak dira eta formatu hauetan ez dago bideoarekin entzuteko modurik. Hala ere, entzule eta ikusle bakoitzak erabakiko du zenbaterainoko garrantzia eman, eta libreak dira nahi badute haien esperientzia bideoan zentratzeko. Guretzat ikasketa handia ere izan da ikus-osagaiak lantzea eta oso ondo pasatu dugu.

– Zeintzuk dira kontzertu honen gakoak?
– Alde batetik, gu garela sortzaile eta interprete bakarrak, hau ez da beti gertatzen, guk egin dugu dena, artxiboetan ikertu, zelai-grabaketak egin, konposatu eta jo. Baina hau guztia ez litzateke posible izango artxiboetako lan-taldeen laguntzarik gabe. Eresbilen, Euskadiko Filmategian eta Xenpelar Dokumentazio Zentroan itzelezko adituak dauzkate eta hasieratik gure proiektuan sinetsi zuten, ezinbestekoa izan den aholkularitza emanez. Eta Eresbilen kasuan, gugan konfiantza handia jarri zuten enkargu hau aurrera eramateko. Beraz, artxiboetako lan-taldeen laguntza gako itzela da Sonografia Irudipenak proiektuan eta esperientzia sinestezina da guretzat haiekin elkarlanean aritzea. Eta azkenik, laburbiltzeagatik, hezkuntza klasikoa jaso dugun musikariak garela baina mota guztietako musikara irekiak gaudenak, eta horregatik oso modu askean sortu dugula, errealitateko soinuek, askotan belarriek baztertu egin dituztenek ematen dizkiguten erresonantziak bilduz.

– Zer interesatzen zaizue jendeari helaraztea?
– Belarri eta jarrera irekiarekin entzunez eta gozatuz gero, aurretik uste ez zuten elementuak musika eta arte bezala ere entzun daitezkeela, elementu hauek nola edo hala ordenatuak aurkezten direnean zarata izateari uzten dietelako. Eta soinu interesgarriz inguratuta gaudela, eta baita, nola ez, zoritxarrez kutsadura auditiboa kutsadura motarik isilena dela. Ez gara konturatzen gure belarriek iragazten duten soinu kantitatea eta barietatea itzela dela, eta belarriek ez dute filtrorik ez estalkirik, ezin ditugu kaletik belarriak itxi, batzuetan begiak ixten ditugun bezala. Eta bukatzeko, irudimena bisuala izateaz gain auditiboa ere badela, eta begiak itxita soinuzko irudipenak ere imajina ditzakegu.

Heinrich Walther organista alemanak Musikasteren 54. edizioari hasiera emango dio igande honetan, Parrokian egingo den kontzertuan. Tomas Garbizu, Juan Crisostomo de Arriaga eta Jose Maria Usandizagaren lanen zale sutsua da musikaria, eta emanaldian hiru euskal konpositore handi hauen obrak eskainiko ditu. Duela gutxi, bere jaioterrian emandako kontzertu batean, azken bi egile horien lanak interpretatu zituen.

– Zer sentsaziorekin geratu ziren alemaniar ikusleak konpositore hauen obren aurrean?
– Friburgoko Goi Mailako Kontserbatorioan kontzertua eskaini nuen duela bi aste. Alemanian, entzuleek ez dute Usandizaga ezagutzen, baina bere musika asko gustatu zitzaien. Bere lanak Errusian ere jo nituen, baita AEBetan, Israelen eta beste herrialde batzuetan ere. Hari-instrumentuak jotzen dituzten musikariek, edo hari-laukoteetako kideek, Arriagaren hiru laukoteak ezagutzen dituzte, zoragarriak direnak.

– Arriaga eta Usandizagaren transkripzioak interpretatuko ditu. Nola ezagutu zenituen Arriaga eta Usandizagaren lanak?
– Duela gutxi, 2025eko udan, Arriagaren sinfonia ezagutu nuen. Edertasun ikaragarria aurkitu nuenez, bere lana ikasten jarraitzea erabaki nuen. Usandizagarekin gertatu zitzaidana pixka bat desberdina da. Duela denbora asko, Asturiasko lagun batek Esteban Elizondok – Donostiako organo irakasle izandakoa eta mundu osoan ezaguna- argitaratutako liburu bat oparitu zidan. «Organorako musikaren ehun urte Euskal Herrian eta Nafarroan» du izena liburu honek. Liburu honen barruan J. M. Usandizagaren organorako bi lan daude. Ikasi ditut eta agian beste lan interesgarriago batzuk ere bazirela pentsatu nuen. Hala, orkestrarako egin zituen obrak ezagutu nituen, interneten eta CD batean aurkitu nituen grabazio batzuei esker. Euskadiko Orkestrarekin Händelen eta Poulencen kontzertuak jo nituenez, duela 30 urte baino gehiago, orkestraren administraziora deitu nuen eta esan zidaten lan guztiak Eresbil Fundazioaren artxiboan daudela. Hara deitu nuen eta oso atseginak izan ziren. Usandizagaren orkestrarako obren partitura guztiak bidali zizkidaten. 2013 eta 2015 artean organorako transkribatu ditudan lan horietako lau daude Alemanian argitaratuak, Dohr argitaletxean, Kolonian. Asko gustatzen zait bere obra. Oso musika adierazkorra da, XX. mendearen hasierako frantsesen eragina naturalki erakusten duena. Betidanik asko interesatu zaidan garaia da. Musika estiloak oso desberdinak dira garai honetan, adibidez, Alemanian, Richard Strauss edo Max Regerrekin, eta Frantzian, Debussy eta Ravel bezalako ordezkariekin. Usandizaga ikaslea izan zen Vincent d’Indyren konposizio klasean eta bere konposizio gehienak oso gazte idatzi zituen, 16-20 urte zituenean.

– Zein irizpide erabili dituzue interpretatuko diren Tomas Garbizuren Meza Beneditarraren zati zehatzak aukeratzeko?
– Pasarteak Andra Mari abesbatzako zuzendariak aukeratu ditu, Andoni Sierrak, eta kontzertuaren formatua ere kontuan hartu behar da: «matinée» bat da, goizeko 10etan, eta 11etan meza emango da.

– Zer espero du publikoak antzematea edo deskubritzea transkripzio horiek eta obra korala batera entzutean?
– Espero dut, benetan, publikoak Euskal Herrian idatzitako musika hain aberats eta adierazkorraren edertasunaz gozatzea. Iruditzen zait arte korala dela alderdi garrantzitsuenetako bat. Alemanian koru asko daude tradizio honi buruz zerbait dakitenak; adibidez, Tolosako Nazioarteko Lehiaketa oso ezaguna da han, eta Amezua eta Cavaillé-Coll eraikitzaileen organoak ere ezagutzen dira, Donostian, Azkoitian eta Loiolan, eta Euskal Herriko beste hainbat tokitan. Oso pozik nago datorren astean Errenteriara itzuliko naizelako.