Eresbil Berriak

Asteazken honetan, 19:00etan, Niessen Kulturguneak ‘Irudipenak sonografia’ ikuskizuna aurkeztuko du. Garazi Navasek eta Manu Gaignek Urepel, Usurbil eta Errenteriako audio eta bideo grabazioak soinuan bihurtu dute. Elektronika, perkusioa eta akordeoia uztartu egiten dira hiru udalerri hauetako soinu-espazioen eboluziotik jaiotako pieza paregabeak sortzeko. Elkarrizketa honetan, artistek kontatzen digute nola inspiratzen den beren lana, nola konbinatzen dituzten soinua eta irudia, eta zer bilatzen duten publikoari transmititzea.
– Nola lortzen duzue inspirazioa zuen sorkuntzetarako?
– Orokorrean, pieza bakoitzaren tokia edo kokapena erabakitzeko artxiboetan aurkitu dugun materialaren kantitate, kalitate eta interesean oinarritu gara. Baina Musikasten estreinatuko dugun obra, “Orereta” izenekoa, Eresbilek haiekin aurreko piezak sortzeko lan egin ondoren enkargatu zigun, beraz, Oreretari buruzkoa izan behar zuen bai edo bai. Eta gero, kokapena erabaki eta artxiboetako bertako audio zein bideo material zaharraren lehen aukeraketa egin ostean (orain arte, Eresbilen, Euskadiko Filmategian eta Xenpelar Dokumentazio Zentroan arakatzen aritu gara, bertsolaritzaren artxiboan), toki horietako gaur egungo espazioen grabaketak egitera joan ohi gara, zelai-grabaketak, kaleko eta inguruneko soinuenak. Hori dena daukagunean inspiratzeko moduko material asko izaten dugu gure instrumentuekin musika sortzen hasteko. Eta gainera batzuetan puntu horretan argiago izaten dugu zein motatako soinu-paisaia edo estiloa eman nahi diogun piezari, testuinguru harmoniko eta erritmiko orokorra, tinbreak (zeintzuk perkusio instrumentu hautatu eta akordeoia nola erabili) eta askotan egitura ere. Baina ez da beti matematikoa, prozesu oso irekia da eta martxan eraikitzen goaz bion artean.

– Zer soinu mota entzungo dira Errenterian emango duzuen kontzertuan?
– Musikasteko kontzertuan, alde batetik, gure diskoko bi pieza joko ditugu, “Urepele”-ren bertsio laburtu bat, beti bezala zelai-grabaketekin eta gure instrumentuekin eraikia eta “Usurbil” obra osoa, honek bideoa ere badauka. Eta nola ez, “Orereta” pieza estreinatuko dugu, Eresbilen eta Euskadiko Filmategian aurkitu ditugun audio zein bideo grabaketa zaharrekin eta herriko tokietan aurtengo martxoan egindako zelai-grabaketekin. Hiru pieza dira eta bakoitzak soinuzko unibertso oso ezberdin bat dauka, nolabait laburtzeko, Urepeleren kasuan free jazz, ambient eta musika tradizionaletik elementu ezberdinak modu librean hartu ditugula esango genuke, Usurbilen minimalismotik eta Oreretan musika garaikide akademiko atonal eta espresionistatik konplexutasun erritmiko eta melodiko handiarekin. Baina, hala ere, horrek ez du ezer esan nahi, etorri eta entzun behar dituzue, zaila da sailkapen zehatz bat ematea. Pieza bakoitzak gure ustez herri bakoitzak daukan soinuzko izaerarekin jolasten du, beti gure ikuspuntutik noski, bertakoak ez garela kontuan hartuta.

– Zenbateraino baldintzatzen edo gidatzen du ikus-osagaiak kontzertuaren soinu-esperientzia?
– Urepeleren kasuan ez daukagu bideorik, baina Usurbilen eta Oreretan bai, eta pieza bakoitzean bideoa modu ezberdin batean eraikita dago. Usurbil piezan adibidez, lehenengo zelai-grabaketen audio muntaia eta bideoa eraiki genituen, eta gero gure instrumentuen zuzeneko zatia. Baina Oreretaren kasuan alderantziz izan da, hasteko gutxi gorabehera gure tresnekin joko genuen egitura eta zati musikal bakoitzaren nondik norakoak erabaki ditugu eta gero horren gainean zelai-grabaketen eta bideoen muntaia egin dugu. Dena delakoa, prozesuan beti nahasten da guztia, baina nolabait garbi azaltzeko hori izango litzateke. Beraz, bideoaren jokabidea ezberdina da obra bakoitzean eta gure kasuan beti da soinuari laguntzen dion zerbait. Filmen soinu-bandetan gertatzen denaren kontrakoa egiten saiatzen gara, gu musikariak gara eta hortaz, lehenengo soinuan eta musikan pentsatzen dugu eta gero batzuetan irudiak sartzea erabakitzen dugu soinuari laguntzeko. Eta baita pieza guztiak bideorik gabe jotzea guztiz posiblea da, bideorik gabe ez dute zentzua eta garrantzia galtzen, disko eta kasetean atera ditugun obra berdinak dira eta formatu hauetan ez dago bideoarekin entzuteko modurik. Hala ere, entzule eta ikusle bakoitzak erabakiko du zenbaterainoko garrantzia eman, eta libreak dira nahi badute haien esperientzia bideoan zentratzeko. Guretzat ikasketa handia ere izan da ikus-osagaiak lantzea eta oso ondo pasatu dugu.

– Zeintzuk dira kontzertu honen gakoak?
– Alde batetik, gu garela sortzaile eta interprete bakarrak, hau ez da beti gertatzen, guk egin dugu dena, artxiboetan ikertu, zelai-grabaketak egin, konposatu eta jo. Baina hau guztia ez litzateke posible izango artxiboetako lan-taldeen laguntzarik gabe. Eresbilen, Euskadiko Filmategian eta Xenpelar Dokumentazio Zentroan itzelezko adituak dauzkate eta hasieratik gure proiektuan sinetsi zuten, ezinbestekoa izan den aholkularitza emanez. Eta Eresbilen kasuan, gugan konfiantza handia jarri zuten enkargu hau aurrera eramateko. Beraz, artxiboetako lan-taldeen laguntza gako itzela da Sonografia Irudipenak proiektuan eta esperientzia sinestezina da guretzat haiekin elkarlanean aritzea. Eta azkenik, laburbiltzeagatik, hezkuntza klasikoa jaso dugun musikariak garela baina mota guztietako musikara irekiak gaudenak, eta horregatik oso modu askean sortu dugula, errealitateko soinuek, askotan belarriek baztertu egin dituztenek ematen dizkiguten erresonantziak bilduz.

– Zer interesatzen zaizue jendeari helaraztea?
– Belarri eta jarrera irekiarekin entzunez eta gozatuz gero, aurretik uste ez zuten elementuak musika eta arte bezala ere entzun daitezkeela, elementu hauek nola edo hala ordenatuak aurkezten direnean zarata izateari uzten dietelako. Eta soinu interesgarriz inguratuta gaudela, eta baita, nola ez, zoritxarrez kutsadura auditiboa kutsadura motarik isilena dela. Ez gara konturatzen gure belarriek iragazten duten soinu kantitatea eta barietatea itzela dela, eta belarriek ez dute filtrorik ez estalkirik, ezin ditugu kaletik belarriak itxi, batzuetan begiak ixten ditugun bezala. Eta bukatzeko, irudimena bisuala izateaz gain auditiboa ere badela, eta begiak itxita soinuzko irudipenak ere imajina ditzakegu.

Heinrich Walther organista alemanak Musikasteren 54. edizioari hasiera emango dio igande honetan, Parrokian egingo den kontzertuan. Tomas Garbizu, Juan Crisostomo de Arriaga eta Jose Maria Usandizagaren lanen zale sutsua da musikaria, eta emanaldian hiru euskal konpositore handi hauen obrak eskainiko ditu. Duela gutxi, bere jaioterrian emandako kontzertu batean, azken bi egile horien lanak interpretatu zituen.

– Zer sentsaziorekin geratu ziren alemaniar ikusleak konpositore hauen obren aurrean?
– Friburgoko Goi Mailako Kontserbatorioan kontzertua eskaini nuen duela bi aste. Alemanian, entzuleek ez dute Usandizaga ezagutzen, baina bere musika asko gustatu zitzaien. Bere lanak Errusian ere jo nituen, baita AEBetan, Israelen eta beste herrialde batzuetan ere. Hari-instrumentuak jotzen dituzten musikariek, edo hari-laukoteetako kideek, Arriagaren hiru laukoteak ezagutzen dituzte, zoragarriak direnak.

– Arriaga eta Usandizagaren transkripzioak interpretatuko ditu. Nola ezagutu zenituen Arriaga eta Usandizagaren lanak?
– Duela gutxi, 2025eko udan, Arriagaren sinfonia ezagutu nuen. Edertasun ikaragarria aurkitu nuenez, bere lana ikasten jarraitzea erabaki nuen. Usandizagarekin gertatu zitzaidana pixka bat desberdina da. Duela denbora asko, Asturiasko lagun batek Esteban Elizondok – Donostiako organo irakasle izandakoa eta mundu osoan ezaguna- argitaratutako liburu bat oparitu zidan. «Organorako musikaren ehun urte Euskal Herrian eta Nafarroan» du izena liburu honek. Liburu honen barruan J. M. Usandizagaren organorako bi lan daude. Ikasi ditut eta agian beste lan interesgarriago batzuk ere bazirela pentsatu nuen. Hala, orkestrarako egin zituen obrak ezagutu nituen, interneten eta CD batean aurkitu nituen grabazio batzuei esker. Euskadiko Orkestrarekin Händelen eta Poulencen kontzertuak jo nituenez, duela 30 urte baino gehiago, orkestraren administraziora deitu nuen eta esan zidaten lan guztiak Eresbil Fundazioaren artxiboan daudela. Hara deitu nuen eta oso atseginak izan ziren. Usandizagaren orkestrarako obren partitura guztiak bidali zizkidaten. 2013 eta 2015 artean organorako transkribatu ditudan lan horietako lau daude Alemanian argitaratuak, Dohr argitaletxean, Kolonian. Asko gustatzen zait bere obra. Oso musika adierazkorra da, XX. mendearen hasierako frantsesen eragina naturalki erakusten duena. Betidanik asko interesatu zaidan garaia da. Musika estiloak oso desberdinak dira garai honetan, adibidez, Alemanian, Richard Strauss edo Max Regerrekin, eta Frantzian, Debussy eta Ravel bezalako ordezkariekin. Usandizaga ikaslea izan zen Vincent d’Indyren konposizio klasean eta bere konposizio gehienak oso gazte idatzi zituen, 16-20 urte zituenean.

– Zein irizpide erabili dituzue interpretatuko diren Tomas Garbizuren Meza Beneditarraren zati zehatzak aukeratzeko?
– Pasarteak Andra Mari abesbatzako zuzendariak aukeratu ditu, Andoni Sierrak, eta kontzertuaren formatua ere kontuan hartu behar da: «matinée» bat da, goizeko 10etan, eta 11etan meza emango da.

– Zer espero du publikoak antzematea edo deskubritzea transkripzio horiek eta obra korala batera entzutean?
– Espero dut, benetan, publikoak Euskal Herrian idatzitako musika hain aberats eta adierazkorraren edertasunaz gozatzea. Iruditzen zait arte korala dela alderdi garrantzitsuenetako bat. Alemanian koru asko daude tradizio honi buruz zerbait dakitenak; adibidez, Tolosako Nazioarteko Lehiaketa oso ezaguna da han, eta Amezua eta Cavaillé-Coll eraikitzaileen organoak ere ezagutzen dira, Donostian, Azkoitian eta Loiolan, eta Euskal Herriko beste hainbat tokitan. Oso pozik nago datorren astean Errenteriara itzuliko naizelako.

Musikastek proiektu berezia aurkeztuko du astearte honetan, maiatzaren 12an, 19:00etatik aurrera, Niessen Kulturgunean. Ekimen honetan Errenteriako Herri Arte Eskolako eta Iparraldeko Kontserbatorioko trikitixa ikasleak eta Joseba Tapia artista inplikatu dira. Trikitilaria ‘irakasle’ moduan aritu da eta ‘Joseba Tapiaren Hauspoa’ izena duen ideia “apartekotzat” jo du.

– Trikitiaren erreferente gisa, zer alderdi tekniko edo adierazkor helarazi nahi izan dizkiezu ikasleei?
– Duela zenbait urte, “Larreko eskolatik” izeneko liburua atera nuen eta bertan agertu nahi izan nuen musikari popularren mundua nolakoa zen, baita irakaskuntzan ere. Ez bakarrik Euskal Herrian, hemen ere musika ulertzeko eta lantzeko beste modu bat agertu nahi izan nuen. Teknika, belarria, zentzua, intuizioa, etabar… Atal asko eta interesgarriak daude eskola honetan, elitetik urruntzen dena, Lurrekoa, auzokoa, plazakoa…

– Nolakoa izan da denbora honetan ikasleekin lan egitea proiektu hau aurrera eramateko?
– Kontserbatorio bakoitzak hautaketa bat egin du, batez ere, Tapia eta Leturiaren diskografiatik sei-zazpi bat kantu. Baionako ikasleak Errenterira etorri ziren bertatik bertara ikusteko, bai eskola bera, bai Eresbil Artxiboa. Hortik aurrera eskola bakoitzak bere errepikak eta antolaketak aurrera eraman ditu beren aldetik. Nik pare bat errepika ikusi ditut eta giro ederra sumatu dut. Ezohiko ekimen bat gero jendaurrean eman beharrekoa.

– ‘Joseba Tapiaren Hauspoa’ proiektuak zure errepertorioa berrikustea eskatzen du. Nolakoa izan da zure musikari begirada pedagogiko eta kolektibo batetik aurre egitea?
– Egunerokotik ateratzeak zirrara dakar, eta musikaren alderdi praktiko hori lantzeak dakarren poza eta erronka agerikoa da. Gero taldean ikuskizuna antolatzeak dakarren lio guztia, mikrofonoak, eszenatokian nola kolokatu, denak batera aritze hori, musika, kantua,… guztien arteko oreka hori interesgarria iruditu zait.

– Zer suposatzen du zuretzat kontzertu hau emateak?
– Errekonozimendu bat dudarik gabe. Jende gaztea, belaunaldi berri batekin aritzea, ezagutzea ederra izan da. Gainera jainko txiki bihurtzen naute, ‘zelebridade’ bat izango banintz bezala. Harrotuta nabil, protagonista naiz. “Leienda” bihurtu naute. Eta ni “guapo”-rekin konforme nengokeen.

– Nolako esperientzia eskaini nahi diozu publikoari?
– Ikasleek egingo dute dena. Haien bertsioa, aldaera, ikuspegia ezagutuko dugu. Nik kantuen nondik norakoak azalduko ditut jotzen hasten diren baino lehen, kontextuan sartzeko, gero ni ere entzule bihurtuz. Nik uste dut, ikuskizun ederra izango dela, ederki pasako dugu.